Тіркелу

Ауа-райы

Валют бағамы

Еңгізілген: 11.12.2017

Байқоңыр – ғарыш алаңы. Қызыл­орда облысы, Қармақшы ауданының аумағында орналасқан. Іргесі 1955 жы­лы қаланған. Ғарыш ала­ңын салу үшін Байқоңырды таң­дап алу кезінде бұл жердің елді ме­кендерден қашық болуы, экватор жа­зықтығына жақындығы, ра­кета ұшы­рудың қауіпсіздігі, қайтып ора­латын ғарыштық объектілер үшін қо­лайлы қону аймақтарының болуы, фак­торлары ескерілді.

Байқоңырдың ұшу трассасы Арал те­ңізінен Камчатка түбегіне дейін созылып жатыр. 1957 жылы 4 қазанда Байқоңыр ға­рыш алаңынан тұңғыш ғарыш ракетасы сәтті ұшырылды.

Байқоңыр әлемдегі ең ірі жер бе­ті ғылыми ғарыш полигоны болып та­бы­лады, оның басты және көмекші ны­сан­дарының жалпы ауданы 6717 шаршы шақырым.

Байқоңырдан 1961 жылы 12 сәуірде адам­зат тарихында тұңғыш рет Гагарин Юрий Алексеевич «Восток» ғарыш ке­ме­сімен ғарышқа аттанды. Байқоңыр одан кейін де ғарыш кеңістігін игеруде көп­теген жаңашыл бастамалардың старт­тық орнына айналды. Айды, Марс­ты және Шолпанды зерттеуге арнал­ған ғарыш аппараттары бар РТ-лар да Байқоңырдан аттандырылды. 1991 жылы 2 қазанда тұңғыш қазақ ғарышкері Т.Әубәкіров «Союз Т-13» ғарыш кеме­сімен Байқоңырдан ғарышқа көтерілді. Ресеймен бірлескен бағдарлама бо­йынша қазақ ғарышкері Т.Мұсабаев ға­рышта 2 рет (1994, 1998 жылдары) болды. Байқоңыр ғарыш алаңы 1991 жылы Қа­зақстан Республикасының иелігіне өтіп, 1993 жылы Ресей Федерациясына 20 жылға берілді. Байқоңыр кешенін пай­даланудың экологиялық зардаптары бай­қалды. Байқоңыр кешенінен Қа­зақстан Республикасы аумағына жылы­на 30-35 мың тонна улы заттар та­ралады. Ракеталардан түскен қал­дықтар Қарағанды, Павлодар және Шы­ғыс Қазақстан облыстарына зиян келтірді.

Қуатты ғарыш ұшу аппараттары ұшы­рылатын «Байқоңыр» ғарыш айлағына жақын орналасқан аймақтарда ауа райы күрт бұзылып, 3-5 тәулікке дейін бо­ранды құм суырып, жел болып, тем­ператураның (0-60С) төмендеу процесі жиі байқалатыны белгілі. Бұл процесстің суы тартылып, табаны кеуіп, тұзға айналған Арал аймағы үшін қаншалықты кері әсері барын айтпасқа болмайды.

«Байқоңыр» ғарыш айлағы орналас­қан аймақтың басты экологиялық мәселесі – Арал теңізі деңгейінің тө­мен­деуі және жердің тұзданып құрғақ­шылыққа айналу процессі. Сондықтан, ғарыш айлағының жұмысы қоршаған ортаға қосымша кері әсерін тигізуде.

Соңғы 30 жылдың көлемінде осы са­лаға қатысты мамандар химиялық жа­нармай мен жұмыс істейтін зымы­ран двигательдерінен бөлінетін қал­дықтардың атмосфераның төменгі қа­батына ауқымды масштабта зиянды әсерінің жоқтығын дәлелдесе, 40 жыл­дан бері жинақталған мәліметтерге қа­рағанда олардың зиянды әсерлерін анық көруге болады.

Ғарыш айлағының жұмысы қоршаған ортаға мынадай кері әсерін тигізеді:

– ұшу процессінен кейін, атмосфе­раның табиғи режимі бұзылады;

– атмосфераны және жер беті қа­баттарын токсинді зымыран жанар­майының қалдықтарымен ластайды;

– атмосфераның озон қабатын бұза­ды;

– территорияларды ұшу аппаратта­рының қалдықтарымен, сынықтарымен зақымдайды;

– қышқылды жаңбырдың жаууына себепші болады;

– ауқымды масштабта темпе­ратураның жоғарылауына әсерін тигі­зеді.

Зымыран жанармай компоненттеріне кіретін токсинді қосылыстардың табиғи жағдайдағы микробтар мен өсімдіктерге әсері туралы түсініктер мүлдем жоқ. Сондықтан, осы бағыттағы зерттеулер қа­зіргі кезде аса өзекті мәселелерге жа­тады.

Көп сатылы «Протон» зымыран жет­кізгішінің алғашқы блогы (алты бак­ты блок болады)  жұмысын аяқтап, жер­ге құлағанда 1,5 тоннадан – 3,5 тон­наға дейін гептил қалдығы жерге тө­гіледі. Сонда бір рет ұшырылғанда, ор­та есеппен 2 тонна гептил жерге төгіл­генде, 44 жылда 520000 тонна гептил төгіледі. Экологиялық қауіп­сіздікті сақ­тадық дегеннің өзінде, Қа­зақстан Республикасының  ұлт­тық аэ­рокосмостық агенттігінің мәлімде­уінше, қазіргі кез­де зымыран жеткізгішінің жерді за­қымдайтын гептил мөлшері 150-200 литр шамасын құрайтыны анық­талған.

«Байқоңыр» пайдалануға берілген  у 1300 ақыттан бері 1300-ге жуық зымыран ұшырылған.

Ақтоғай ауданы жерінің 37 %-ы, Шет ауданы жерінің 39%-ы, Жаңаарқа ауданы жерінің 37 %-ы, Ұлытау ауданы жерінің 74 %-ы «Протон» зымырантасығышының отыны – гептилмен ластанған.

Республика аумағындағы 47 аймаққа зымыран қалдықтары түсетін болса, соның 39-ы біздің облыстың үстінде.

 Апаттар: 

1996 ж. 14 мамыр – «Союз» зымы­рантасығышы құлады.

1997 ж. 20 мамыр – «Зенит» зымы­рантасығышы құлады.

1999 ж. 5 шілде – «Протон» зымы­рантасығышы құлады.

1999 ж.  – «Протон» зымыран­тасығы­шы құлады.

(Негізінен осындай 37-38 апат бол­ған, бірақ, нақты дерек жоқ).

Қарағанды облысының экология­сын зерттейтін  ғалым-экологтардың жүргізген жұмыстарының қорытындыла­рына қа­ра­ғанда, космос корабльдері, космос зымырандары космос кеңістігіне ұшып кеткеннен кейін, жаз айларында 5-8 күн бойы күшті жел тұрып, қара бо­ран соғатыны байқалады. Мұндай құ­былысты Жезді ауданының жергілікті тұр­ғындары да растайды. Ал қыста зымырандар космосқа ұшып кеткеннен кейін 2-3 күн бойы қарлы боран соғатыны белгілі болды. Бұл аймақта жылына 40-50 күн бойы күшті жел тұратыны анықталды. Мұндай құбылыстар, бұл аймақта бұрынғы кезде, космодром ор­намай тұрған уақытта болмағанын жергілікті тұрғындар жіпке тізгендей етіп айтып береді.

1957 жылғы 1 қазан айынан 1999 жылғы 21 қаңтарға дейін, яғни 42 жыл ішінде, Байқоңыр космодромынан 1129 зымыран 1115 басқадай космос кеңістігін зерттейтін аппараттар ұшырылған. Осы көрсетілгендердің бәрі Қазақстан Рес­публикасының экономикасына ай­рықша үлес қосады деп кейбір орыс зерттеушілері даурығады. Мұның бәрі, шын мәнісінде, бос сөз екенін өмірдің өзі көрсетіп келеді.

Зымырандарды жасаған кезде, оларға экологиялық мінездеме беріледі. Ол зымырандарды ұшырған кезде ай­наланы қоршаған ортаға өте көп зиян келтірмейтіні ғылыми басшылыққа алы­нады. Ал зымырандар экологияны бұ­затын болса, онда қауіпті зымырандар ұшырылмайды, Осы жоғарыдағы айтыл­ған мәселелерді қорыта келе, Байқоңыр космодромы қазақ жеріне орасан зор бақытсыздық әкеліп отырғаны сөзсіз. Ауа райы бұзылып, климат өзгеріп кеткенін айтпай кетуге болмайды.

1999 жыл апатқа ұшыраған зымы­ран-тасығыш РН "Протонның қазақ елі­не әкелген зиянына тоқталайық. Зы­мыран-таситын зымырандар апатқа ұшы­­рағанда, айналаны қоршаған ор­таға үлкен зиян келтіретіні айтпаса да түсінікті. Қаншама жуып-шайғанмен апат­тың аты апат қой. Апатқа ұшыраған зымырандар қоршаған ортаға зиянын тигізбей қоймайтынын өмірдің өзі көрсетіп отыр.

1996 жылы 14-ші мамыр күні РН "Союз” атты зымыран-тасымалдайтын зы­мыран апатқа ұшырап, бұрынғы Тор­ғай облысы Амангелді ауданына қа­райтын Сары-Торғай жылқы заводының территориясына құлап түскен болатын, Арнаулы түрде жүгізілген зерттеулердің қорытындыларына қарағанда, жер­дің, судың, ауаның агрессивті улы қосылыстарымен ластанғаны анық­талған. Олардың тірі ағзаларға тигізетін зиянды әсері орасан күшті екені байқалған. 1997 жылы 20-шы мамыр күні РН "Зенит” атты зымыран 49 секундтан кейін апатқа ұшыраған болатын. 8 ша­қырым биіктіктен зымырандағы кос­мостық аппарат жерге құлап түсіп, ке­нет­тен жарылып кеткен. Бақытқа орай, зымыран апаты космодромның адам­дар тұрмайтын бос аймақтарына құлап түскен. Сондықтан да, адамдар шы­ғыны болмаған, улы отынның не­гізгі бөлігі аспанда жанып кеткен. Де­генмен, 80 тонна керосин, 200 тон­на сұйық оттек жерге түскен. Бұл жа­нармайлар зымыран құлаған 300 шаршы шақырым жердің өсімдіктерін мүлдем жойып жіберген. Жарылған зымыран корпусының жарылғанынан шыққан металл сынықтары Дюраль 1 гектар жерге шашылып кеткен. 1999 жылы 5-ші шілде күні және 27-ші қазан күні Қарағанды облысына қарайтын Қар­қаралы ауданының территориясына зымыран-тасымалдаушы РН "Протон” зымыран 90 шақырым биіктікте апатқа ұшырап, жерге құлап түскен. Сол жердің тұрғындарына әсер етті ме, жоқ болмаса етпеді ме деген мақсатпен арнаулы түрде ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, судан, топырақтан, өсімдіктерден үлгі­лер алынып, олар лабораторияда ана­лизден өткізілген. Зымыранның құ­лап түскен жері — "Карбышевка” (Көк­тас аулы) деп аталатын елді мекен. Қазақстан мен Ресей мемлекеттерінен арнаулы құрылған комиссиялар жұ­мыс істеп, зымыранның келтірген зия­нын анықтады. Ол үшін жерден 195 үлгі, судан — 61, өсімдіктерден 101 — барлығы 357 үлгі алынып, Қа­ра­ғанды қаласының санитарлық эпи­демиялық станциясының, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің кафедрасында, Ре­сей Федерациясының Биофизика институ­тының лабораторияларында анықтады. Суда, өсімдіктерде, малдардың сүтте­рінде гептил байқалған жоқ. Топырақтың 3 үлгісінен гептил табылған, оның кон­центрациясы ете аз болған. Экологиялық зерттеулер күні бүгінге дейін жүргізіліп келеді.

1999 жылы 27-ші қазан күні ұшы­рылған РН «Протон» зымыраны екін­ші рет апатқа ұшырап, Қарағанды об­лы­сының Жаңаарқа ауданының ор­та­лығы Атасу елді мекенінің шығыс-солтүстіктігінің 25 шақырым келетін жеріне құлап түсті. Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасының бас­шылары арнаулы комиссия құрып зерттегенде, комиссия мүшелері жерден зымыранның 129 бөлшектерін тауып алды. Оларды арнаулы өңдеуден өт­кізіп, ұшақпен Мәскеу қаласына зерт­теу жүргізу мақсаты үшін алып кетті. Апатқа ұшыраған зымыранның тигізген әсерін білу үшін жерден, судан, өсім­діктерден, азық-түліктен, кейбір биологиялық материалдардан 562 үлгі алынып, зерттеуден өткізілді. Зерттеу қорытындысы мынаны көрсетті: Гептил судан алынған үлгінің біреуінен, топы­рақтың бір үлгісінен табылған. Ондағы гептилдің мөлшері өте аз болғанын көрсетті. Айналаны қоршаған ортаға онша зиян келтірмейтіні анықталды.

Зымыранның апат болған жерінде тұратын 22605 халықтың 20011 ада­мына арнаулы түрде медициналық ба­қылаулар өткізгенде, өте жоғары улану адамдар арасынан кездеспеген, зымыранның бірінші және екінші апаты болған жерлерде тұратын адамдардың ескі дерттері қозғаны ғана байқалды. Зымыран отындары мен радиационды сәулеленудің әсері адамдар денесіне ешқандай әсер етпегені анықталды. Адамдардың көп ойлағандықтан, пси­хоэмоциялық сезімдерді артқан.

Экологиялық зерттеулер күні бүгінге дейін жүргізіліп келеді. Зымыранның улы жанармайларынан айналаны қоршаған ортаға, адамдардың денсаулығына кел­тіретін зиян байқалмады деген қоры­тындыны арнаулы түрде тағайындалған комиссия жасады. Бұл шешім жергілікті тұрғындардың қозған жүйке жүйелерін басуға мүмкіншілік туғызды. Мезгіл-мез­гіл бойы, яғни 3, 6, 12 айлар арасында, Қарағанды облысының Қарқаралы ау­дан­ының территориясы, ондағы тұр­ғындар арнаулы бақылаудан өткізіліп отырады.

Гептил адам ағзасына, қорша­ған ортаға аса зиянды. Ресей ғалым­да­рының өзі оның зияндық қуаты хи­миялық қарудікінен кем емес екенін жоққа шығармайды. Ол ауаға тез ара­ласады, әсіресе, жел жақтан таралғанда аса қауіпті, көп аумақтың ауасын за­лалдауы мүмкін. Гептил топыраққа да, суға да, тіпті металл бетіне де сіңе береді. Болмайтын аз мөлшерінің өзі ауа, су, топырақ арқылы адам ағзасына әсер етеді. Оның ағзаны «мүжуі» білінбейді, ұзақ жылдарға созылады. Яғни гептилмен залалданған ағза арада бірнеше жылдар өткен соң да ауруға ұшырауы мүмкін. Ең қауіптісі – гептил ауада, суда, топырақта ыдырап, одан аса улы заттар бөлініп, таралып, сіңеді. Ағзада жинақталып, жасушалық деңгейге дейін ене алады. Сондықтан да, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны аса қауіпті химиялық қосылысқа жатқызады. Міне, біздің елді басқадан бұрын осы гептил мәселесі алаңдатып отыр.

«Протон» құлауының зардабы зор. Төгілген гептилдің зияны басқа жа­нармайдікінен кемінде 10 есе көп. Оның адам жүйкесіне, ағзасына зияны мол. Ол бірден сейіліп кетпейді, өзі төгілген жерде ұзақ тұрады, ауаны ластайды. 1 миллиграмының өзі 1 шақырым жердің ауасын залалдайды. Оның төгілген жері өлі аумаққа айналады, ол жерге ешнәрсе өспейді, өсе қалған күнде де оны жеген мал қырылады, пайдаланған адам да аман қалмайды. Жалпы, оның зардабы қай уақыттарға дейін созылатынын ға­лымдар да айта алмайды. Жерге қо­қыс тастаса, ол уақыт өте келе шіріп, топыраққа айналады, яғни, жер өзін-өзі қалпына келтіреді. Ал, гептил өмір бойы қалады.

Қоршаған ортаның және халықтың эко­логиялық қауіпсіздігін нығайтып, қа­зіргі кездегі өзекті мәселелерді шешу көптеген жұмыстардың атқарылуын та­лап етеді. Ал бұл мақсатқа жету үшін мынадай шараларды орындау қажет:

– қуатты зымырандардың ұшыры­луын сирету;

– егінді жинау және бау-бақшалардың гүлдеуі кезінде токсинді химиялық қосы­лыстарды бөлетін зымырандарды ұшыр­мау;

– токсинді зымыран жанармайларын сақтауда және тасымалдауда қауіпсіздік шараларын сақтау;

– аймақтың суы, топырағы, өсімдік­те­ріне жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізу;

– зымыран бөлшектері құлайтын ай­мақтардағы халықтың денсаулығын медициналық тексерулерден өткізу т.б. жұмыстар атқарылуы қажет.

Қорыта айтқанда, біз биосфераны қорғауымыз керек. «Байқоңыр» ға­рыш аймағынан ұшырылатын зымыран­дар­дың  жанармай қалдықтары мен Арал теңізінен көтерілетін тұздың қоршаған ортаға әсері туралы толық мәліметтерді зерттеу қажет екендігін баса айтқымыз келеді.

Сондықтан, жалға берілген Қазақстан территориясындағы ғарыш айлағын ба­қылау, болжау, зерттеу жұмыстарын жа­уапты қадағалау керек.

                       Қайыржан БЕКІШҰЛЫ,                   

       академик,

 Е.Бөкетов атындағы               

               ҚарМУ-дің профессоры,

     ХЭА академигі,

Нұра ауданының

               Құрметті азаматы,

           Ботагөз ЕСЕЙ,

 ҚарМУ-дің

                    магистранты.

 Пікірлер: 0
 Оқылған: 24665
Барлық пікірлер: 0
Пікірді тек тіркелеген қоладанушылар қоса алады.
[ Тіркелу | Кіру ]

Күнтізбе

Сауалнама

Сіз газеттерді оқисыз ба?
Всего ответов: 1199
count 88x31px